کتابخانه های سیار راهکاری مناسب برای کمبود کتابخانه های عمومی

کتابخانه ها به عنوان جزئی کوچک ولی اساسی از ساختار یک جامعه ، همواره مورد توجه بوده و بسط و گسترش این مراکز از اهم ...

کتابخانه ها به عنوان جزئی کوچک ولی اساسی از ساختار یک جامعه ، همواره مورد توجه بوده و بسط و گسترش این مراکز از اهم برنامه های فرهنگی دولتها به حساب می آید . از آنجایی که خواندن و مطالعه وسیله ارتقا و رشد فردی و فکری و نیز زمینه ایجاد و تولید دانش در افراد می باشد و نیز از آنجایی که کتابخانه در کنار خانواده و مدارس و سایر سازمانها به شکل هم سو و هم هدف ، نقش اساسی در شکل گیری شخصیت و الگوسازی رفتاری افراد دارد ، ضرورت توسعه و ایجاد این مراکز به عنوان بستر مطالعه و تحقیق باید بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد . 

در میان انواع مختلف کتابخانه ها ، کتابخانه های عمومی از طریق گرداوری گروه وسیعی از منابع و اطلاعات و در دسترس قرار دادن دانش و خدمات برای گروه وسیعی از افراد جامعه (کودکان ، نوجوانان ، جوانان و بزرگسالان ) بدون توجه به سن ، مذهب ، زبان ، وضعیت جسمی و معیشتی و نیز میزان سواد ، در جایگاه خاص و ویژ ه ای قرار دارند و می توانند در اطلاع رسانی و پرورش و رشد فکری و فردی افراد نقش بسزایی داشته باشند . گذشته از ضرورت وجود این قبیل کتابخانه ها ، وجود تعداد زیادی از این مراکز در مناطق مختلف شهر و روستا خود مساله بسیار مهم و قابل توجهی است . اگر تعداد این کتابخانه ها در معابر و خیابانها زیاد باشند ، می توانند نظر افراد را بیشتر به خود جلب کرده و به عنوان یکی از گزینه های مورد توجه برای مراجعه و پر کردن اوقات فراغت به حساب آیند . مراجعه افراد به کتابخانه و پر کردن اوقات فراغت از این طریق ، علاوه بر برآورده کردن نیازهای اطلاعاتی افراد و افزودن به دانش و علم آنها ، می تواند عادت به مطالعه و لذت خواندن را در این افراد تقویت کند که این خود علاوه بر جلوگیری از کشیده شدن افراد به رفتارها و کارهای احیانا" ناهنجار ، می تواند در پرورش اشخاصی پویا و جامعه ای زنده تاثیر شگرف و ارزشمندی داشته باشد . 

حال پس از بررسی مختصر در خصوص اهمیت والای وجود کتابخانه ها و ضرورت در دسترس بودن این مراکز ، نگاهی اجمالی به شرایط موجود در کشور ، ما را با این حقیقت روبرو می کند که از نظر تعداد کتابخانه های عمومی ، کشور ما در پایین ترین سطح استانداردهای جهانی قرار دارد . یعنی اگر بر اساس استانداردهای اعلام شده ، قرار باشد برای هر سه تا پنج هزار نفر یک کتابخانه عمومی وجود داشته باشد ، با احتساب وجود حدود چهار هزار کتابخانه فعال عمومی ، مساجد و مدارس ، حدود ده هزار کتابخانه دیگر برای رسیدن به استانداردهای جهانی مورد نیاز می باشد که ساخت و تجهیز این کتابخانه ها مستلزم هزینه و زمان زیادی می باشد . اگر چه در سالهای اخیر دولت توجه اساسی به این مطلب داشته و گامهای اولیه نیز در این زمینه برداشته شده است اما همانگونه که اشاره شد تاسیس این تعداد کتابخانه عمومی و فعال کردن کتابخانه های راکد مدارس و مساجد چیزی نیست که بتوان در مدت زمان کوتاه به آن دست پیدا کرد . لذا برای حل مقطعی و سریع این مشکل و جبران کمبود کتابخانه های در دسترس ، شاید استفاده از " کتابخانه های سیار " بهترین و منطقی ترین راه به نظر برسد . 

اگرچه ساخت و تاسیس ساختمانهای کوچک و بزرگ برای کتابخانه ها  و تجهیز آنها با تعداد فراوانی کتاب و منابع ، کاری بس دشوار و زمان بر به حساب می آید ، ولی یقینا" تجهیز تعدادی اتوبوس به کتاب و مواد خواندنی و مستقر کردن آنها در قسمتهای پر رفت و آمد و شلوغ شهرها و مناطق دورافتاده نباید کاری دشوار و غیر قابل انجام به نظر برسد .  

از آن گذشته عدالت ایجاب می کند که همه افراد در تمام مناطق شهری و حتی بخشها و روستاها بتوانند بطور مساوی از امکان وجود کتابخانه بهره مند شده و به کتاب و منابع اطلاعاتی دسترسی داشته باشند .و این نیست که ما فکر کنیم تعدادی افراد خاص نیاز به مطالعه و پژوهش دارند و دیگران بی نیاز از کتابخوانی و استفاده از کتابخانه می باشند . چه در بعضی موارد دیده می شود که کتابخانه و استفاده از آن در یک روستا چنان جا افتاده که به عنوان بخش مهمی از پیکره آن روستا محسوب می شود و افراد در زمانهای خاص به آن مراجعه  و از روزنامه ها ، مجلات و کتب در زمینه های عمومی و تخصصی مثل کشاورزی و دامداری بهره می گیرند . بنابراین با عنایت به ضرورت ایجاد کتابخانه برای همه اقشار جامعه و همه مناطق کوچک و بزرگ شهری و روستایی شاید کاربردی ترین و آسان ترین روش برای ترویج فرهنگ کتاب و کتابخوانی و نیز در اختیار گذاشتن اطلاعات و منابع برای مناطق دور و نزدیک استفاده جدی از " کتابخانه های سیار " باشد . 

کتابخانه سیار شامل یک اتوبوس پر از کتاب می باشد که برخی از آنها در مناطق شلوغ و پر رفت و آمد شهر ها یا مناطقی که امکان ایجاد کتابخانه دائمی در آنجا وجود ندارد ، مستقر می شوند و برخی نیز به صورت سیار در فواصل زمانی معین و مشخص به مناطق مختلف شهرها و روستاها مراجعه و ضمن امانت کتاب و احیانا" سایر منابع به افراد منطقه ، به ترویج و رشد فرهنگ کتاب و کتابخوانی کمک می نماید . البته باید گفت کتابخانه های سیار در واقع ماشینهای طویل و جاداری هستند که از اتوبوسهای معمولی پهن تر می باشند و مخصوص همین کار توسط برخی شرکتهای ماشین سازی طراحی و تولید می شوند . این ماشینها به شکلی طراحی می شوند که می توانند کتابهای زیادی را در قفسه های خاصی نگهداری کنند که پس از توقف ماشین این قفسه ها باز شده و کتابهای آن در اختیار مراجعه کنندگان قرار می گیرد . این ماشینها دارای فضای مناسب برای نشستن و مطالعه کردن در داخل هستند و برخی از آنها مجهز به کامپیوتر و سایر تجهیزات نیز می باشند . از آنجا که یکی از اهداف این نوع کتابخانه ها ارائه خدمات به افرادی است که به لحاظ کهولت سن ، سالخوردگی و یا معلولیت امکان مراجعه به کتابخانه های معمولی را ندارند ، این ماشینها عموما" دارای پله های خاصی برای ورود افراد معلول و سالخورده می باشند که می توانند با ویلچر وارد آنها شده و مطالعه نمایند .کتابخانه های سیار می توانند انواع مختلفی از کتابها ، مواد سمعی و بصری و دیگر منابع را برای کودکان ونوجوانان ، بزرگسالان و افراد بازنشسته و مسن تدارک دیده و هر هفته و یا دوهفته یکبار به محله ها ، شهرکهای حومه شهرها ، روستاها و در مجموع به مکانهایی که دارای کتابخانه به شکل سنتی نمی باشند مراجعه و نسبت به ارائه خدمات اقدام نمایند .  

امید است با توجه به کمبود کتابخانه های عمومی در کشور ما ، با برنامه ریزی جدی و اصولی در این زمینه ، امکان استفاده از این نوع کتابخانه ها برای همه افراد در همه نقاط کشور ایجاد شود تا همه افراد بتوانند از نعمت کتاب و کتابخوانی بهره مند شوند .

علی قاسمی 
کارشناس کتابداری و اطلاع رسانی

چاپ شده در روزنامه شاپرک به تاریخ 2 اردیبهشت 1386